فردى آزموده و باتجربه بود . از مجموعهء آنچه گفته شده دانسته مىشود كه توان و آمادگى مشركان نسبت به جنگ بدر ، بمراتب بهتر بود و در برخى از جنبه‌ها مثل نيرو و تجهيزات بر مسلمانان برترى داشتند . استقرار و آرايش نظامى نيروها در منطقهء عملياتى منطقهء عملياتى ، دامنهء كوه احد در شمال مدينه بود . پيامبر بزرگوار اسلام سپاهش را به بهترين شكل ممكن آرايش نظامى داد . كوه احد را در پشت قرار داد ؛ و بر شكاف ميان دو كوه احد و عينين كه احتمال مىرفت سپاه دشمن از پشت حمله كند ، پنجاه نفر تيرانداز گمارد . ضمن سفارشهاى لازم نظامى به اين عده دستور داد كه در هر شرايطى تارسيدن فرمان بعدى محل مأموريتشان را ترك نكنند و فرمود كه سواران دشمن را تيرباران كنند ، چون در مقابل تير قادر به پيشروى نخواهند بود . « 1 » حضرتش در مقابل فرماندهان هر يك از جناحهاى دشمن فرماندهى لايق و مناسب گماشت و طى سخنانى رزمندگان اسلام را به جهاد در راه خداوند ترغيب كرد . « 2 » ابوسفيان نيز لشكر كفر را آرايش نظامى داد . زبده‌ترين فرماندهان قريش را بر جناحهاى چپ و راست گماشت ، بويژه به پرچمداران توصيه كرد كه پرچم را تا پاى جان برپا نگه‌دارند ، و به آنان گفت : اگر پرچم سرنگون شود ، ديگر براى ما بقايى نخواهد بود . « 3 » الف - مرحلهء اول عمليات جنگ از سوى مشركان آغاز شد و طبق رسم آن روزگار طرفين به نبرد تن به تن پرداختند ؛ پس از آن سپاه اسلام به فرمان رسول خدا ( ص ) يورش برده ، كافران را به سختى شكست داد . پرچمداران دشمن به دست اميرمؤمنان على ( ع ) از پاى درآمدند « 4 » و افراد

--> ( 1 ) - طبقات ، ج 2 ، ص 39 . ( 2 ) - مغازى ، مترجم ، ج 1 ، ص 161 - 162 . ( 3 ) - همان ، ص 161 . ( 4 ) - بحارالانوار ، ج 20 ، ص 26 .